İngiltere'de restoran, café ve takeaway işletenler ve çalışanlar için kurallar, maliyet ve sektör haberleriİşleten ve çalışan için kurallar ve maliyet
Rehberler

Müşteri "alerjim var" dedi. Ne yaparsın? İngiltere'de alerjen rehberi

!

Alerjen konusunda yanlış bilgi bir insanın hayatına mal olabilir. Yemekte hangi alerjen olduğunu bilmiyorsan tahmin etme, bilmediğini müşteriye açıkça söyle. Blenderi ve maşayı her kullanımdan önce temizle.

14 allergensYayın tarihi Kaynaklar 31/10/26 tarihinde kontrol edildi.
Café'de gri gömlekli, koyu önlüklü çalışan şeffaf blender haznesini paslanmaz lavaboda musluğun altında çalkalıyor. Arkada tezgâhta siyah blender gövdesi bekliyor.
Fotoğraf: yapay zekâyla üretildi

Bu rehberi Mia-Shay St Hilaire’in anısına hazırladık.

"Café'yi işleten kişi basit gıda güvenliği kurallarına uysaydı bu belki önlenebilirdi."

Natasha Ennin, Southwark Belediyesi'nde toplum güvenliği ve mahallelerden sorumlu meclis üyesi

Ağustos 2023’te 12 yaşındaki Mia-Shay St Hilaire, teyzesi ve kız kardeşiyle Londra’nın Southwark bölgesinde bir café’ye gitti ve milkshake içti. Mia’nın fındık alerjisi vardı. Milkshake’ten sonra ağır bir alerjik reaksiyon geçirdi ve öldü.

Güvenlik kamerası ne olduğunu gösterdi. İşletmeci Mia’nın milkshake’inden önce blenderi yıkamamıştı. Bir önceki milkshake fındıklı bir çikolata barıyla yapılmıştı.

İşletmeci altı suçu kabul etti. Aralarında üretimde alerjen bulaşmasını yönetmemek ve içinde olmaması gereken alerjenle yiyecek satmak da vardı. Ocak 2025’te mahkeme ceza verdi. Ekim 2026’da sonuçlanan soruşturmada (inquest) adli tabip (coroner) olanları kararına şöyle geçirdi: aynı blenderde daha önce yapılan fındıklı milkshake’ten Mia’nın milkshake’ine fındık kalıntısı bulaşmıştı ve Mia hızla ilerleyen bir anafilaksi, yani ağır alerjik reaksiyon geçirdi. Ailesi “Mia çok sevildi, hâlâ çok seviliyor ve hiç unutulmayacak” dedi.

Bir blender yıkanmadığı için 12 yaşında bir çocuk öldü. Bu rehber önce müşteri alerjisini söylediğinde atacağın adımları, sonra alerjenin yemeğe nasıl geçtiğini anlatıyor. Ardından hangi yiyecekte hangi alerjenin bulunduğu ve reaksiyon olursa ne yapacağın geliyor.

14Yasadaki alerjen başlığı. Siparişle hazırlanan yemekte, salonda da takeaway ve delivery'de de, hangisi varsa müşteriye bildirmek zorunlu
2 kezTakeaway ve delivery siparişinde alerjen bilgisi verilir: satıştan önce ve teslimde
999Ağır reaksiyonda aranacak numara. Telefonda "anafilaksi" de

Posteri indir (PDF, İngilizce-Türkçe)

Müşteri "alerjim var" dediğinde

Paketsiz yemek (non-prepacked food), önceden paketlenmemiş, siparişle hazırlanan yemek demek. Salonda yenen de, takeaway ve delivery ile giden de bu kapsamda. Bu yemekte 14 alerjenden hangisi varsa müşteriye söylemek zorundasın. Bilgiyi sözlü verebilirsin. O zaman bilginin nasıl alınacağını yazan bir not açıkça görünen bir yerde durmalı, örneğin “alerjen bilgisi için personele sorun”. FSA (Food Standards Agency, gıda güvenliğinden sorumlu resmi kurum) yazılı bilgiyle konuşmayı birlikte kullanmayı öneriyor. Bu bir öneri, yasal şart değil.

Sipariş anında şu sırayla gidebilirsin:

  1. Hangi alerjen olduğunu tam adıyla sor. Müşteri “fıstık” diyorsa yer fıstığını mı, Antep fıstığını mı kastettiğini sor. Yasada ikisi ayrı başlıkta.
  2. Bilgiye bak. Bilgi alerjen tablosunda, malzeme etiketlerinde ve tedarikçinin verdiği bilgide durur. Menüde görünmeyen marinasyon ve sos da buna dâhil. “Sanırım yok” diye cevap verilmez.
  3. Alerjeni mutfağa ya da bara açıkça ilet. Fişe yaz, bir de ağızla söyle.
  4. Yemeği hazırlayan elini yıkar ve temiz alet kullanır. Blender, çubuk, tahta ve maşa temiz olmalı.
  5. Tabağı ya da bardağı diğer siparişlerden ayrı götür. Başka bir siparişle karışmasın, üstüne bir şey dökülmesin.
  6. Emin değilsen söyle. Bilgin yoksa ya da bulaşmayı önleyemiyorsan bunu müşteriye açıkça söylersin, kararı müşteri verir.

Takeaway ve delivery siparişinde bilgi iki kez verilir: satın almadan önce ve teslimde. Yazılı ya da sözlü olabilir, telefonda söylemek de geçerli.

Bulaşma: alerjen yemeğe nasıl geçer

Bulaşma (cross-contact), alerjen içermeyen bir yemeğin alete, ele ya da başka bir yiyeceğe değip alerjen taşımasıdır. Mia’nın milkshake’inin tarifinde fındık yoktu. Fındık blenderdeydi.

FSA’nın kuralları şunlar:

  • Aletleri her kullanımdan önce temizle.
  • Alerjenli ve alerjensiz yemek arasında ellerini iyice yıka.
  • Malzemeyi ve hazır yemeği kapalı, etiketli kaplarda ayrı sakla.
  • Bulaşmayı önleyemiyorsan müşteriye alerjensiz yemek veremeyeceğini söyle.

Barista, içinde köpürtülmüş süt ve köpürtme çubuğu duran paslanmaz süt potunu tutuyor. Mint renkli gömlek kolu, arkada espresso makinesinin damlama ızgarası.

Fotoğraf: Ketut Subiyanto / Pexels

Bulaşma en çok şuralarda olur:

  • Blender ve milkshake makinesi. Her içecekten sonra yıkanır. Sıra uzunken en kolay atlanan adım bu.
  • Süt köpürtme çubuğu ve süt potu (pitcher). İnek sütüne giren çubuk sonra soya ya da yulaf sütüne girerse o içeceğe süt taşır. Badem sütünden inek sütüne geçen çubuk da sert kabuklu yemiş taşır. Bitkisel süte ayrı süt potu ayırmak işi kolaylaştırır.
  • Ortak fritöz. FSA’nın verdiği örnek şu: hamurlu (battered) balığın kızardığı yağda pişen chips glütensiz olamaz. Panelenmiş tavuğun ya da soğan halkasının kızardığı yağ için de durum aynı.
  • Izgara ve döner bıçağı. Pideyi ısıttığın ızgarada glüten ve susam kalır. Yoğurtlu marinasyonda bekleyen eti kesen bıçak süt taşır.
  • Kesme tahtası ve bıçak. Peynir kestiğin tahtada salata doğrarsan salataya süt geçer.
  • Servis kepçesi, kaşık ve maşa. Vitrinde humustan çıkıp cacığa giren kaşık, cacığa susam götürür.
  • Sos şişesi. Ağzı bir yemeğe değen şişe o yemeği sonraki tabağa taşır.
  • Çikolata ve fındık sosu kaşığı. Bir kavanozdan ötekine giren kaşık fındığı da yanında götürür.
  • Tezgâh. Alerjenli yemeği hazırladığın yeri silmeden ötekine geçme.
  • Eldiven. Eldiven el yıkamanın yerini tutmaz. Alerjisini söyleyen müşterinin yemeğinden önce eldiveni çıkarıp elini yıka, sonra yenisini giy. Ayrıntısı eldiven yazısında.

Kebapçıda şu konuşma geçebilir:

Müşteri: “Çölyağım var. Chips alabilir miyim?”

Çalışan: “Tabii, patates sonuçta.”

Aynı yağda panelenmiş tavuk ya da soğan halkası da kızarıyorsa bu cevap yanlış. Doğrusu şöyle olur: “Patatesi panelenmiş tavukla aynı yağda kızartıyoruz, glütensiz diyemem.”

Kebapçıda görünmeyen alerjen

Beyaz fayanslı dükkân mutfağında siyah gömlekli, dalgalı saçlı genç usta uzun bıçakla tavuk döner kesiyor. Dikey ocağın ısıtıcıları turuncu yanıyor.

Fotoğraf: Eyüpcan Timur / Pexels

Ocak 2022’de açıklanan bir incelemede, West Sussex’te belediyenin tüketici denetimi (trading standards) 14 takeaway’i sınadı. Süt alerjisi olduğunu söyleyen müşteriye 10 kadar dükkân kuzu dönerin uygun olduğunu söyledi, yani yanlış güvence verdi. İncelemeye gönderilen dönerlerde süt proteini bulundu.

Hazır döner etinin içeriği markaya göre değişir. Örneğin bir toptancının kuzu döner sayfasına göre ürün süt, soya, buğday ve sülfit içeriyor. Senin kullandığın dönerde hangilerinin olduğu tedarikçinin içindekiler listesinde yazar. Kutunun etiketini sakla. Marka ya da tarif değişince alerjen tablonu güncelle.

Sosta da durum aynı. Mayonez yumurta içerir, mayonezle yapılan sosta da yumurta vardır.

Menüde yazmayan içerik de müşteriye söylenir. Aşağıdaki Owen Carey vakası bunun örneği.

Karışan kavramlar

Alerji, intolerans, çölyak farkı

Alerji

Ne olurBağışıklık sistemi yiyeceğe tepki verir

Ne kadar tehlikeliAğır olabilir, öldürebilir

MutfaktaAlerjen tabağa da bardağa da bulaşmamalı

İntolerans

Ne olurBağışıklıkla ilgisi yok, ör. süt şekeri (laktoz) sindirilemez

Ne kadar tehlikeliGenelde ciddi değil, alerji sayılmaz

MutfaktaAlerji mi intolerans mı, müşteriye sor

Çölyak (coeliac)

Ne olurGlüten yiyince bağışıklık sistemi kendi dokusuna saldırır

Ne kadar tehlikeliBelirti olmasa da ciddi sorun yapabilir

MutfaktaGlüten ortak fritözden de bulaşmamalı

  • Laktozsuz süt de süttür
  • Vegan yemekte de alerjen olabilir
  • Gluten free yazan yulaf da alerjen

Laktoz alerjen mi

Café tezgâhında şu konuşma kolayca geçebilir:

Müşteri: “Süt alerjim var.”

Çalışan: “Sorun yok, laktozsuz sütümüz var.”

Çalışan yardım ettiğini sanıyor. Oysa laktozsuz süt, süt alerjisi olana verilmez. Doğrusu şöyle olur:

“Laktozsuz süt de süt, size olmaz. Bitkisel sütümüz var, köpürtme çubuğunu temizleyip ayrı bir süt potunda yapayım.”

Glüten alerjen mi

Listedeki başlığın adı “glüten içeren tahıllar”: buğday, çavdar, arpa ve yulaf. Spelt ve khorasan da buğday türüdür, bu başlığa girer. Menüde ve etikette tahılın adı yazılır, örneğin wheat, barley, oats.

Vegan yemek alerjensiz sayılmaz

Vegan yemekte hayvansal ürün yoktur. Ama FSA’ya göre içinde hayvansal alerjen izi olabilir. Aynı mutfakta, aynı aletle hazırlanan yemeğe süt ya da yumurta bulaşabilir. Vegan yemekte başka alerjenler de olabilir: tofu soyadır, humusta tahin yani susam vardır. Bulaşma riskini ortadan kaldıramıyorsan alerjensiz (free-from) diyemezsin.

14 alerjen hangi yiyecekte bulunur

Yasadaki 14 başlığı akılda kalsın diye 6 grupta topladık. Örnekler sık görüldüğü yerler, son söz ürünün etiketinde.

Tahıl

  • 1Glüten içeren tahıllarcereals containing glutenBuğday, çavdar, arpa, yulaf. Pide, lavaş, bulgur, bira

Süt ve yumurta

  • 2SütmilkAyran, yoğurt, peynir, krema, kahvedeki süt
    Laktozsuz süt de süt
  • 3YumurtaeggsMayonez, aioli, hamur, pide üstü yumurta, tatlılar

Fıstık ve yemiş

  • 4Yer fıstığıpeanutsFıstık ezmesi, bazı soslar ve tatlılar
  • 5Sert kabuklu yemişlertree nutsBaklava, fındıklı çikolata, badem sütü, pesto
    Listedeki 8 yemiş: badem, fındık, ceviz, kaju, pikan, Brezilya cevizi, Antep fıstığı, makadamya

Denizden

  • 6BalıkfishBalık, ançüezli Worcestershire sosu, Caesar sosu
  • 7KabuklularcrustaceansKarides, yengeç, ıstakoz
  • 8YumuşakçalarmolluscsMidye, kalamar, ahtapot, istiridye

Tane ve tohum

  • 9SusamsesameTahin, humus, simit, pide üstü, helva
  • 10HardalmustardSoslar, salata sosu, marinasyon
  • 11SoyasoybeansSoya sütü, soya sosu, tofu
    Not: tam rafine soya yağı alerjen sayılmaz
  • 12Acı baklalupinBazı unlar ve ekmekler

Gözden kaçan

  • 13KerevizceleryHazır et ve tavuk suyu, çorba, baharat karışımı
  • 14Sülfitlersulphur dioxide and sulphitesŞarap, kuru kayısı. Etikette "contains sulphites" yazar

Yer fıstığı ile sert kabuklu yemişler yasada ayrı başlıklar. Hindistan cevizi listede yok, ama Hindistan cevizli hazır bir karışımda başka alerjen olabilir. Kutudaki içindekiler listesine bak.

İçecekler

Bardaktaki alerjen çoğu zaman gözle görülmez.

  • Bitkisel sütler: Yulaf sütü glüten başlığına, badem sütü sert kabuklu yemiş başlığına girer. Soya sütü soya başlığında.
  • Milkshake: Çikolata barı ve fındık kreması sık kullanılır.
  • Şurup ve sos: Fındık aromalı şurupta gerçek fındık olabilir de olmayabilir de. Etikete bak.
  • Bira: arpa ya da buğday, yani glüten.
  • Şarap: sülfit, kilogramda ya da litrede 10 mg’ı geçerse alerjen sayılır. Bira ve şarabı durultmak için kullanılan balık jelatini ya da isinglass balık alerjeni sayılmaz.
  • Damıtılmış içki (votka, viski, cin): Tahıldan, peynir altı suyundan ya da sert kabuklu yemişten damıtılsa bile alerjen sayılmaz. Damıtmadan sonra eklenen krema ya da yemiş ise alerjendir. Krema likörü ve fındık likörü buna örnek. Şişenin etiketine bak.
  • Kokteyl: Yumurta akında yumurta, kremada süt, fındık ya da badem şurubunda sert kabuklu yemiş vardır.

Reaksiyon olursa

NHS’e göre ağır alerjik reaksiyonun (anaphylaxis) belirtileri genelde dakikalar içinde başlar:

  • boğazda ya da dilde şişme
  • nefes darlığı, hırıltı, yutkunma güçlüğü, ses kısıklığı
  • baş dönmesi, bayılma
  • solgun ya da morarmış dudaklar
  • kaşıntılı, kabarık döküntü
  • çocukta vücudun gevşeyip tepki vermemesi

NHS’in ve British Red Cross’un önerdiği adımlar:

  1. Kişinin kendi adrenalin kalemi (oto-enjektör) varsa hemen kullanmasına yardım et. Nasıl kullanılacağı kalemin üstünde yazar.
  2. 999’u ara ve “anafilaksi” de.
  3. Kişiyi yatır ve bacaklarını kaldır. Nefes almakta zorlanıyorsa yavaşça oturt. Hamileyse sol yanına yatır.
  4. 5 dakika içinde düzelmezse ve ikinci kalemi varsa onu da kullanmasına yardım et.
  5. Kişi iyi hissetse bile ayağa kaldırma, yürütme.

Yasa ve ceza

Bu kurallar İngiltere, Galler ve Kuzey İrlanda’da geçerli. İskoçya’da da benzer kurallar var.

  • Paketsiz, yani siparişle hazırlanan yemek: 14 alerjenin bilgisini vermek zorunlu.
  • Dükkânda paketlenip satılan yiyecek (prepacked for direct sale, PPDS): 1 Ekim 2021’den beri etikette ürün adı ve tam içerik listesi bulunur, alerjenler vurgulanır. Bu kural Natasha’s Law olarak bilinir. Ayrıntısı sandviç etiketi yazısında.
  • Eğitim: Ekibine alerjen eğitimi vermek zorundasın. FSA’nın ücretsiz çevrim içi eğitimi allergytraining.food.gov.uk adresinde.
  • Denetim: Belediye denetler. Kurala uymayan dükkâna iyileştirme bildirimi (improvement notice) verilebilir, buna uyulmazsa ceza gelir. Kovuşturma da açılabilir. Mia vakasında işletmeci 24 Ocak 2025’te Croydon’daki mahkemede £18.000 para cezası ve 100 saat kamu hizmeti aldı.

Gerçek vakalar

Aşağıdaki her vakanın tezgâha dönük bir dersi var.

  • Natasha Ednan-Laperouse, 15 yaşında, Temmuz 2016. Susam alerjisi vardı. Heathrow Havalimanı’nda aldığı bagetin içinde susam vardı, ama ne ambalajında ne de raftaki etikette alerjen bilgisi yazıyordu. Natasha içindekilere bakmış ve yazana güvenmişti. Uçakta reaksiyon geçirdi ve Nice’te öldü. Ölümü Natasha’s Law’un çıkmasına yol açtı. Ders: müşteri etikete güvenir, alerjen etikette yazmalı.
  • Owen Carey, 2017. Süt alerjisini garsona söyledi. Tavuk buttermilk (yayık ayranı) marinasyonunda bekletilmişti ama bu menüde yazmıyordu. Owen öldü. Adli tabip 2019’da Owen’ın, yemeğin güvenli olduğu konusunda yanıltıldığını söyledi. Ders: menüde görünmeyen marinasyon ve sos da söylenir.
  • Celia Marsh, 2017. “Süt içermez” diye satılan Hindistan cevizi yoğurdunda süt proteini vardı. Bulaşma tedarikçinin üretiminde olmuştu. Celia öldü. Soruşturma Eylül 2022’de sonuçlandı. Ders: tedarikçinin “dairy-free” yazısı tek başına güvence sayılmaz. Tedarikçiden bilgi al, etiketleri sakla.
  • Mia-Shay St Hilaire, 12 yaşında, Ağustos 2023. Ders: blender her içecekten sonra yıkanır.

Tıbbi tavsiye değildir. Acil durumda 999’u ara. Bilgiler 31 Ekim 2026’da okunan kaynaklara dayanır. Alıntılar İngilizceden çeviri.

Posteri indir (PDF, İngilizce-Türkçe)

Tezgâhta kısaca

  • Yasada 14 alerjen var. Siparişle hazırlanan yemekte, takeaway ve delivery dâhil, hangisi varsa müşteriye söylemek zorunlu
  • Bilgi yoksa tahmin edilmez, müşteriye söylenir
  • Alerjeni mutfağa ya da bara açıkça ilet. Yemeği hazırlayan elini yıkar
  • Blender, köpürtme çubuğu, kepçe ve maşa her kullanımdan önce temizlenir
  • Hamurlu balığın ya da panelenmiş tavuğun kızardığı yağda pişen chips glütensiz olamaz
  • Hazır döner etinin alerjenleri tedarikçinin içindekiler listesinde. Marka değişince tabloyu güncelle
  • Laktozsuz süt de süttür, süt alerjisi olana verilmez
  • Vegan yemek alerjensiz sayılmaz
  • Takeaway ve delivery siparişinde bilgi satıştan önce ve teslimde verilir
  • Reaksiyon olursa kişinin kendi adrenalin kalemini hemen kullanmasına yardım et, 999’u ara ve “anafilaksi” de. Kişiyi ayağa kaldırma
  • Ekibe alerjen eğitimi vermek zorunlu: allergytraining.food.gov.uk

Bu yazının Instagram paylaşımı

Aynı konu kısa videoda. Sesini aç, dinle.

Paylaşımı Instagram'da aç

Bunu bilmesi gereken kim?

WhatsApp'tan gönder

Kaynaklar

Kaynaklar 31/10/26 tarihinde kontrol edildi.

  1. Southwark Council, "Southwark café fined for food safety breaches following death of 12-year-old girl", 27/01/25. southwark.gov.uk
  2. The Irish News (PA), "Girl who died after drinking contaminated milkshake will never be forgotten", 08/10/26. irishnews.com
  3. legislation.gov.uk, "Regulation (EU) No 1169/2011 (assimilated), Annex II". legislation.gov.uk
  4. GOV.UK/FSA, "Allergen guidance for food businesses", son güncelleme 17/07/26. gov.uk
  5. GOV.UK/FSA, "Allergen information for non-prepacked foods: best practice", 24/02/25. gov.uk
  6. NHS, "Anaphylaxis". nhs.uk
  7. British Red Cross, "Allergic reaction: first aid". redcross.org.uk
  8. Courts and Tribunals Judiciary, "Owen Carey: Prevention of Future Deaths report", 30/09/19 (PDF). judiciary.uk
  9. Restaurant Online, "Coroner rules woman died after eating Pret wrap", 23/09/22. restaurantonline.co.uk
  10. Anaphylaxis UK, "Warning from West Sussex Trading Standards on takeaway food", 14/01/22. anaphylaxis.org.uk
  11. JJ Foodservice, kuzu döner ürün sayfası (içindekiler ve alerjenler; hazır döner içeriğine örnek). jjfoodservice.com
  12. Courts and Tribunals Judiciary, "Natasha Ednan-Laperouse: Prevention of Future Deaths report" (2018). judiciary.uk
  13. GOV.UK/FSA, "Introduction to allergen labelling for PPDS food" (Natasha's Law, 01/10/21), son güncelleme 17/07/26. gov.uk
  14. legislation.gov.uk, "Regulation (EU) No 828/2014 (assimilated), Annex" ("gluten free" en fazla 20 mg/kg). legislation.gov.uk
  15. FSA, "Oats (gluten free)" alerjen kodu. data.food.gov.uk
  16. Food Standards Scotland, "Allergen labelling" (İskoçya). foodstandards.gov.scot
  17. NHS, "Food intolerance". nhs.uk
  18. NHS, "Coeliac disease". nhs.uk
  19. FSA, ücretsiz çevrim içi alerjen eğitimi. allergytraining.food.gov.uk

Bu yazı genel bilgilendirmedir; hukuki, mali ya da profesyonel danışmanlık yerine geçmez. Kendi durumun için resmi rehbere ya da bir uzmana danış.

Sıradaki konuyu sen belirle.

Merak ettiğin ya da çözüm aradığın bir konu varsa yaz, araştıralım.

In English You can write to us in English, whether it is a question or a correction to an article. We read every message and reply.