Tek kullanımlık eldiven (disposable gloves) mutfakta genelde dört renkte: mavi, siyah, şeffaf ve beyaz. Rengi yasa ya da FSA belirlemez, seçim dükkânın. Ama her renk her yemekte aynı derecede görünmez. Mavi eldivenden kopan parça yemekte hemen göze çarpar, beyaz eldivenden kopan parça hamurda kaybolur. Acelen varsa en alttaki kısa liste yeter.
Renk seçimi
FSA, kesik ve yaraların parlak renkli, su geçirmez bantla kapatılmasını istiyor. Bant yiyeceğe düşerse kolay görünsün diye. İş kıyafetinin açık renk olmasını da kiri belli ettiği için istiyor. Eldiven rengi için böyle bir kural yok, ama aynı mantık eldivende de işe yarar. Yemeğine düşünce göreceğin, kirlenince fark edeceğin rengi seç.

Fotoğraf: Los Muertos Crew / Pexels
Siyah eldivenden kopan parça koyu kızarmış etin üstünde zor görünür.
Hangi renk nerede sık görülür
Aşağıdaki yerler mutfaklarda sık görülen kullanım, öneri değil.
Mavi gıda sektöründe en yaygın renk. Yemekte mavi neredeyse hiç olmaz, kopan parça hemen görünür. Gıda fabrikalarında metal dedektöre takılan mavi eldiven de kullanılıyor.
Siyah eldiven kebapçıda, dönerde, ızgarada ve pizzacıda sık görülür. Temiz ve derli toplu görünür. Dikkat edeceğin yer şu: koyu ete ya da ızgara izine karışan parça zor görünür. Eldivenin kirlendiğini de fark etmeyebilirsin.
Şeffaf eldiven sandviç hazırlarken, servis tezgâhında ve kısa işlerde sık görülür. Ucuzdur, çabuk giyilir. Bol kesimli ince olanına “poşet eldiven” de deniyor. Yiyeceğe düşen parçası görünmez, ince olanlar da çabuk yırtılır.

Fotoğraf: RDNE Stock project / Pexels
Şeffaf eldivenden kopan parça yemekte görünmez.
Beyaz eldiven genelde fırında, pastanede ve hamur işinde kullanılıyor. Hamura, pilava, peynire ya da yoğurda düşen beyaz parça görünmez. Beyaz eldiven lateks de olabilir, lateks ise alerji yapabilir (ayrıntısı aşağıda, kutu bölümünde).
Karıştırılan renkler
Kesme tahtasında mavi çiğ balığın rengi, ayrıntısı kesme tahtası renkleri yazısında. Temizlikte mavi kova ve bez yemek dışı alanlara ait, ayrıntısı temizlik renk kodu yazısında. Eldivende mavinin böyle bir anlamı yok, genelde yemekte görünsün diye seçiliyor.
Kutuda ne yazar
Eldivenin rengi malzemesini söylemez. Mavi ve siyah eldiven genelde nitril, şeffaf eldiven genelde vinil ya da ince polietilen olur. Beyaz eldiven lateks de olabilir, nitril ya da vinil de. Malzeme kutuda yazar.
Kutuda malzemeden başka bakacağın şeyler de var.
Kutuda neye bakacaksın
Kadeh-çatal simgesi
Ne demekEldiven gıdaya uygun. "For food contact" yazısı da aynı şeyi söyler.
YoksaGıdaya uygun mu, tedarikçiye sor.
Malzeme
Kutudanitrile (nitril), vinyl (vinil) ya da latex (lateks)
DikkatLateks bazı insanlarda alerji yapabilir.
Powder-free
Ne demekPudrasız
Lateks isePowder-free ve low protein (düşük proteinli) olanı al.
Sıcak yiyecek notu
KutudaBazısında hangi yiyecekte, kaç dereceye kadar kullanılacağı yazar.
ÖrnekBazı vinil eldivenler yalnız 40 °C altındaki yiyecek için satılıyor.
DikkatDerece yemeğinden düşükse ya da hiç yazmıyorsa tedarikçiden uygunluk belgesini (declaration of compliance) iste. Gelene kadar sıcak yiyecekte kullanma.
Isı ve kimyasal için ayrı eldiven gerekir
EN 407
Ne içinIsıya karşı eldiven. Şiş, fırın tepsisi.
Kutuda yoksaO eldiven ısı için değil.
EN ISO 374
Ne içinKimyasala karşı eldiven. Bleach, fırın temizleyici gibi.
BakKullandığın kimyasala dayanıklı mı, kutuda ya da tedarikçinin belgesinde yazar.
Lateks eldiven yasak değil. İngiltere’nin iş sağlığı ve güvenliği kurumu HSE’ye göre lateks proteini bazı insanlarda astım ya da kurdeşen gibi alerji yapabilir. Düzenli maruz kalanlar arasında catering çalışanları da sayılıyor. Eldiven yemek hazırlığında kullanılıyorsa ve müşteriyi dolaylı etkileyebiliyorsa dükkân sahibi riski değerlendirmeli. Lateks alerjisi olan elemana başka malzemeden eldiven vermek gerekebilir.
Pudralı mı, pudrasız mı
Eldiven kutusunda “powdered” (pudralı) ya da “powder-free” (pudrasız) yazar. Pudra, eldiveni giyip çıkarmayı kolaylaştırmak için konur. Pudralı eldiven yasak değil, satılıyor. HSE’nin uyarısı lateks eldiven için: lateks proteini pudraya yapışır, eldiveni giyip çıkarırken pudrayla birlikte havaya karışır ve solunur. Yukarıdaki alerjiyi yapan da bu protein. Nitril ve vinil eldivende lateks proteini yok, bu uyarı onlar için değil. Nitril ve vinilde pudra için FSA’nın ya da HSE’nin gıdaya özel bir kuralı yok, alırken kutudaki kullanım notunu oku.
Lateks kullanıyorsan HSE’nin önerisine uy, kutusunda “powder-free” yazan, düşük proteinli (low protein) olanı al.
Sıcak yiyecek, ısı ve kimyasal
İngiltere’de sıcak ete eldivenle dokunmayı yasaklayan bir kural yok. Sıcak yiyecek için genel bir sıcaklık sınırı da yok. Sınırı eldiveni yapan belirler. Gıdayla temas eden plastiğin kuralına (Regulation 10/2011) göre üretici, eldivenin hangi yiyecekte, hangi sıcaklıkta ve ne kadar süre kullanılabileceğini yazar. Bu bilgi kutuda ya da tedarikçinin uygunluk belgesinde (declaration of compliance) bulunur. Bazı vinil eldivenler yalnız 40 °C altındaki yiyecek için satılıyor. Dönerden yeni kesilmiş et de makineden yeni çıkmış tost da bunun çok üstünde.
Japonya’da bununla ilgili bir araştırma var. 1999’da 16 hazır öğle yemeğine bakılmış, hepsinde DEHP çıkmış. DEHP, vinil eldiveni yumuşatan, yemeğe geçmesi istenmeyen bir madde. Kaynağı yemeği hazırlayanların taktığı vinil eldivenmiş. Araştırmacılar o eldivenlerin ağırlıkça %22–41’inin DEHP olduğunu ölçmüş. Tavuk pişirilirken ve paketlenirken vinil eldiven kullanılmış. Çiğ tavukta kilo başına 0,08 miligram olan DEHP, tavuk kızartılıp paketlendikten sonra 16,9 miligrama, yani 200 kattan fazlasına çıkmış. Laboratuvar denemesinde eldivene alkol püskürtmek maddenin yemeğe geçmesini artırmış. Japonya 2000’de DEHP’li vinil eldiveni yemek işinde yasaklamış. 2 ay sonra, Ağustos 2000’de yemeklere yeniden bakılmış. Ortalama DEHP 1999’dakinin %4’üne, yani 25’te birine inmiş.
Bu araştırma bugün kullandığın eldivenin yemeğe ne bıraktığını söylemez. Onu kutudan öğrenirsin. Kutuda yazan derece yemeğinin sıcaklığından yüksek mi, bak. Derece yemeğinden düşükse ya da hiç yazmıyorsa tedarikçiye sor, declaration of compliance belgesini iste. Öğrenene kadar o eldiveni sıcak yiyecekte kullanma.
EN 407 ve EN ISO 374 ne demek
İkisi de koruyucu eldiven standardı. Tek kullanımlık eldivenin kutusunda bu kodlar yoksa o eldiven bu iki iş için değil.
- EN 407: Isıya karşı koruyucu eldivenin standardı. Kutuda EN 407 yoksa o eldiven elini ısıdan korumaz. Şişi ve fırından çıkan tepsiyi genelde ısı eldiveniyle tutarsın. Isı eldiveni şişi ve tepsiyi tutmak içindir, yiyeceğe dokunmak için değil.
- EN ISO 374: Kimyasala karşı koruyucu eldivenin standardı. HSE’ye göre kimyasalla çalışırken bu standarda uyan ve kullandığın kimyasala dayanıklı eldiven seçilir. Dayanıklı olup olmadığı kutuda ya da tedarikçinin belgesinde yazar.
Eldivenle de el yıkama

Poster: Arka Mutfak. Çizimler yapay zekâyla üretildi.
Posterin ilk sayfasında elini 6 adımda nasıl yıkayacağın, ikincisinde ne zaman yıkayacağın var. 2 sayfa A4, üstte İngilizce, altında Türkçe, el yıkama lavabosunun yanına asmak için. FSA rehberinden hazırladık, FSA’nın hazırladığı ya da onayladığı bir belge değil.
El yıkama posterini indir (PDF, İngilizce-Türkçe)
FSA’nın Safer Food Better Business (SFBB) paketine göre tek kullanımlık eldiven etkili el yıkamanın yerini tutmaz. SFBB’ye göre:
- Eldiveni giymeden önce ve çıkardıktan sonra elini iyice yıka.
- Eldiveni düzenli değiştir. Özellikle çiğ et, tavuk, balık, yumurta ya da yıkanmamış sebzeden sonra pişmiş yemeğe, salataya, ekmeğe, yani doğrudan tabağa gidene geçerken.
- İşin bitince ya da eldiven yırtılınca at.
GOV.UK’deki FSA E. coli rehberi bir şey daha ekliyor: elini ne sıklıkla yıkaman gerekiyorsa eldiveni de o sıklıkla değiştirirsin. Yani SFBB’nin el yıkama anları eldivenliyken de geçerli:
- yiyeceğe dokunmadan önce
- çiğ et, tavuk, balık, yumurta, yıkanmamış sebze ya da çiğ yiyecek ambalajından sonra
- moladan ya da tuvaletten mutfağa dönünce
- paraya, telefona, till’e, ekrana, kapı koluna, ışık düğmesine dokununca
- çöpe dokununca ya da çöpü boşaltınca
- saçına, yüzüne dokununca, burnunu silince
- temizlikten sonra
- alerjisini söyleyen müşterinin yemeğini hazırlamadan önce
Bunlardan biri olduysa eldiveni çıkar, elini yıka, yenisini giy.
ABD’nin hastalık kontrol merkezi CDC’nin 2006’daki bir araştırmasında 321 mutfak çalışanı iş başında izlenmiş. Çalışanlar elini yıkaması gereken 100 durumun eldivenliyken 16’sında, eldivensizken 30’unda elini doğru yıkamış. Araştırmacılar eldivenin el yıkamayı azaltabileceğini yazıyor.
Tezgâhta kısaca
- Yemeğinde kolay görünen rengi seç. Mavi hemen göze çarpar, siyah koyu ette zor görünür
- Kutuda “for food contact” yazısına ya da kadeh-çatal simgesine bak. İkisi de yoksa tedarikçine sor. Malzeme de kutuda yazar
- Lateks alerji yapabilir. Lateks kullanıyorsan kutusunda “powder-free” yazan, düşük proteinli (low protein) olanı al
- Sıcak yiyeceğe dokunmadan önce kutudaki dereceye bak. Derece yemeğinin sıcaklığından düşükse ya da hiç yazmıyorsa tedarikçiye sor, öğrenene kadar o eldiveni sıcak yiyecekte kullanma
- Şişi ve fırın tepsisini ısı eldiveniyle (EN 407) tut, temizlik kimyasalında kimyasal eldiveni (EN ISO 374) kullan
- Giymeden önce ve çıkarınca elini yıka
- Çiğ et, tavuk, balık, yumurta ya da yıkanmamış sebzeden sonra pişmiş yemeğe, salataya, ekmeğe geçince değiştir
- Moladan ya da tuvaletten dönünce, paraya, telefona ya da çöpe dokununca eldiveni çıkar, elini yıka, yenisini giy. Yırtılınca ya da iş bitince at
Bunu bilmesi gereken kim?
Kaynaklar
- FSA, "Safer Food Better Business" (SFBB), "Handwashing" ("Think twice!"). assets.publishing.service.gov.uk
- FSA, "Safer Food Better Business" (SFBB), "Personal hygiene". assets.publishing.service.gov.uk
- NHS, "How to wash your hands" (el yıkama posterindeki 20 saniye). nhs.uk
- Regulation (EC) No 852/2004, Annex II, İngiltere'de yürürlükteki hâli (el yıkama posterindeki lavabo kuralı). legislation.gov.uk
- GOV.UK / FSA, "E. coli O157 cross-contamination guidance" (23/01/24). gov.uk
- HSE, "Latex allergies", "Selecting latex gloves". hse.gov.uk
- Bromley belediyesi, "Food contact materials" (İngiltere ve Galler). bromley.gov.uk
- Regulation (EU) No 10/2011, Annex IV, uygunluk beyanı (İngiltere'de yürürlükte kalan hâli). legislation.gov.uk
- Tsumura ve ark., "Di(2-ethylhexyl) phthalate contamination of retail packed lunches caused by PVC gloves used in the preparation of foods", Food Additives & Contaminants, 2001. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Tsumura ve ark., "Contents of eleven phthalates and di(2-ethylhexyl) adipate in retail packed lunches after prohibition of DEHP-containing PVC gloves for cooking purposes", Shokuhin Eiseigaku Zasshi, 2001. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Green ve ark. (CDC EHS-Net), "Food worker hand washing practices: an observation study", Journal of Food Protection, 2006. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- HSE, "Choosing the right gloves to protect skin". hse.gov.uk
Bu yazı genel bilgilendirmedir; hukuki, mali ya da profesyonel danışmanlık yerine geçmez. Kendi durumun için resmi rehbere ya da bir uzmana danış.
